سختی تشخیص تکلیف در امتحان‌های پیش‌رو

سخنان آیت‌الله مصباح یزدی در جمع شورای اصناف – 13/10/1392

راز خلقت انسان

راز خلقت انسان در این عالم، فراهم کردن زمینة انتخاب برای امور مختلف است؛ چیزی که در فرهنگ دینی امتحان نامیده می‌شود الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً؛ [1] خداوند می‌توانست همة انسان‌ها را در بهشت بیافریند و این مسئله برای او مقدور بود و هیچ‌کس هم نمی‌گفت چرا چنین کرده است. این‌که انسان و این عالم را با این هزینة سنگین آفرید، برای این بود که مخلوقاتی به‌وجود‌ آیند که با انتخاب خود مسیرشان را مشخص کنند؛ آمدن انبیا و اولیای الهی، تحمل سال‌‌ها رنج و سختی دوری از وطن و تحمل زندان‌ها و در نهایت شهادت، به‌جود آمدن حادثة کربلا و از دست دادن شهیدانی که ارزش یک تار مویشان از همة عالم بیشتر است، همه برای تحقق این هدف بود. خداوند ملائکه را در مسیر خیر آفرید؛ حیوانات را خلق کرد که هیچ تکلیفی ندارند و تابع شرایط طبیعی هستند؛ اما در این میان، جای موجودی که مسئولیت داشته باشد و بتواند با انتخاب  خود نتیجه خوب یا بد کار خود را تعیین کند، خالی بود. فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ؛[2] آن‌گونه که از قرآن استفاده می‌شود، چنین موجودی می‌تواند با اراده و اختیار خود جانشین یا نمایندة خدا روی زمین باشد. شاید رازی که خداوند در جواب پرسش ملائکه بیان کرد، همین مسئله باشد؛ وقتی ملائکه به خداوند گفتند أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَیَسْفِکُ الدِّماءَ[3]و خداوند در جواب فرمود: قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ[4] راز همین بود که در میان انبوه مشکلات، عده‌ای راه صحیح را می‌شناسند و به خدا نزدیک می‌شوند؛ آن‌گاه ملائکه خادم این افراد می‌شوند. چون ملائکه از مسئلة انتخاب آگاهی نداشتند و نمی‌دانستند نتیجة آن چه می‌شود و این چه فضیلتی است، خدا فرمود: قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ.

 

سخت‌تر بودن انتخاب‌های اجتماعی در برابر انتخاب‌های فردی

ما نیز باید به‌طور دائم به مسائل فردی خود توجه داشته باشیم و بدانیم که بر سر چند‌راهی‌ها، کدام مسیر را انتخاب ‌‌کنیم؛ یعنی در زندگی خود با امتحان‌های فردی مواجه‌ایم؛ شاید هر یک از ما در هر لحظه ده‌ها امتحان داشته باشیم؛  ما به‌طور دائم در نگاه کردن‌، شنیدن، سخن گفتن و دیگر امور زندگی‌مان بر سر چند‌راهی‌ها قرار داریم که باید از میان آن‌ها مسیر درست را انتخاب کنیم؛ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.[5] اینها مربوط به مسائل فردی است؛ اما اگر این مسائل در کنار مسائل اجتماعی قرار گیرد، در برابر آن‌ها رنگ می‌بازد؛ زیرا هر انتخابی در فعالیت‌های اجتماعی، چه‌بسا هزاران یا میلیون‌ها انسان را به سمت جهنم یا بهشت سوق دهد. برای مثال، به‌وسیلة یک‌نفر، با یک بمب اتمی صدها هزار نفر کشته می‌شوند؛ یا اینکه چه‌بسا با اقدام یک‌نفر، عدة زیادی نجات پیدا کنند. گاهی انسان برای انتخاب یک چیز از قرعه‌کشی و روش شیر و خط استفاده می‌کند؛ این انتخاب کور است؛ برای این‌که انتخاب آگاهانه باشد، فرد باید بداند تصمیم‌های او چه آثاری دارد و نتایج آن چیست؛ یعنی با محاسبه و دقت انتخاب کند؛ این ویژگی انسان است. انتخاب کور فایده‌ای ندارد.

سخت‌شدن امتحان‌های الهی همزمان با رشد انسان‌ها و جامعه

روشن است از ابتدا که ما به تکلیف می‌رسیم و باید انتخاب کنیم، همه چیز برایمان روشن نیست. کودک وقتی بزرگ می‌شود، به‌تدریج شعور، تجربه و آگاهی از دین و مسائل اجتماعی پیدا می‌کند و می‌فهمد باید چه کاری انجام دهد یا ندهد؛‌ کجا اشتباه داشته و کجا درست عمل کرده است. وقتی ما وارد مرحلة تکلیف می‌شویم، مانند طفل نوآموزی هستیم که به دبستان رفته‌ایم. وقتی در امتحانات سال اول قبول شویم،‌ به سال دوم می‌رویم. این روند تا پایان تحصیلات ادامه دارد. بی‌شک امتحان سال اول با سال دوم تفاوت زیادی دارد. هر سال که پیش‌ می‌رویم،‌ امتحانات نیز سخت‌تر می‌شود؛ برای مثال،‌ امتحانات کنکور به‌مراتب سخت‌تر از مراحل قبل از آن است. سخت‌تر شدن شرایط بدین معناست که جامعه رشد کرده و به‌حدی رسیده است که باید از آن امتحان سخت‌تری گرفته شود.  ما در دهة اول انقلاب امتحان خود را دادیم؛ برای رفتن به مراحل بالاتر، باید امتحان‌های سخت‌تری بدهیم. البته در این میان چه‌بسا گاهی دچار تنزل شویم یا در همان مرحله بمانیم. البته امتحان‌های الهی این‌گونه است که وقتی انسان مردود شد، در همان مرحله باقی نمی‌ماند، بلکه تنزل و سقوط می‌‌کند؛ یعنی انسان نمرة منفی و زیر صفر می‌گیرد. بنابراین، ما نباید امید داشته باشیم که هر روز، اوضاع آرام‌تر، شرایط روشن‌تر و مشکلات کمتر باشد. چرا باید این‌گونه باشد؟‌ انسان برای چه آفریده شده است؟ اگر آفریده شده‌‌ایم که با امتحانات ترقی کنیم و به کمال برسیم، هر روز باید امتحان‌مان مشکل‌تر باشد؛ غیر از این معقول نیست. اگر سال اول موفق شدیم، تکرار درس‌های آن در سال دوم معنایی نخواهد داشت. بی‌شک امتحان‌های سال دوم سخت‌تر خواهد بود؛ سخت‌تر یعنی چه؟ شاید در ابتدا به ذهن متبادر شود که باید بیشتر کشته دهیم؛ این معنا نادرست است؛ بلکه مراد این است که تشخیص تکلیف سخت‌تر است.

نمونه‌ای از امتحان‌های زمان پیامبر صلی‌‌ا‌لله‌علیه‌و‌آله

 در صدر اسلام، شرایط جامعه تا امام یازدهم علیهم‌السلام به‌ چه صورت بود؟ مسلمانان در زمان پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله امتحان‌های متفاوتی داشتند؛ چندین سال در شعب ابی‌طالب گرفتار فقر بودند؛ در برابر شکنجه‌های مشرکان صبر پیشه کردند؛  چند سال آخر را به حبشه و مدینه مهاجرت کردند؛ سختی‌های ناشی از این مهاجرت خود امتحانی بزرگ بود؛ مهاجرین در مدینه املاک مزروعی نداشتند؛ در نتیجه سربار اهالی مدینه شدند، تا آنجا که پیغمبر به‌طور رسمی بین آنها اخوت ایجاد کرد؛ یعنی اموال مردم نصف شد و هر کسی هر چه داشت، با یکی از مهاجرین که برادر او بود، تقسیم می‌کرد. بر همین اساس منافقین گفتند: لَیُخْرِجَنَّ الأعَزَُّ مِنْهَا الأذَلّ[6] اینها ذیل هستند و بیرونشان می‌کنند. پس در آن شرایط، به‌جز آوارگی، سربار مردم نیز بودند. مردم آنجا نیز زندگی عشایری داشتند و هر عشیره‌ای مسئول محلة خودش بود. این امتحان خیلی سخت‌تر از امتحان قبلی بود. افزون بر این، این جامعه گرفتار جنگ‌هایی مانند بدر و احد نیز بود. به‌هر‌حال، در این گیرودارها، اکثریت آن جامعه به پیغمبر گرویدند. عده‌ای نیز با منافقین همراه بودند و مدتی مسجد ضرار درست کردند و با مشرکان و یهودیان همکاری می‌کر‌دند؛ در‌‌حالی‌که پیامبر اسرارشان را فاش نمی‌کرد تا جامعه سروسامان گرفت؛ چه بسا بر اساس مصالح جامعه، با برخی از آن‌ها ازدواج نیز می‌کرد؛ یعنی همة‌ مردم رهبری پیغمبر را پذیرفته بودند. وقتی ایشان از دنیا رفت، از همان روز باطل پیدا شد؛  فَلَمَّا مَضَی الْمُصْطَفی ... انْتَهَزُوا الْفُرْصَة؛[7] یعنی امتحان جدیدی برای جامعه پیدا شد. این امتحان خیلی سخت‌تر از جنگ بدر و احد بود؛ زیرا این مردم در جنگ‌ها شرکت می‌کردند یا پول و اموالشان را برای جنگ می‌فرستادند؛ اما پس از رحلت پیامبر‌صلی‌الله‌و‌‌علیه‌و‌آله، شرایط عوض شد و امتحان عجیبی به‌‌وجود آمد؛ امتحانی که حدود25  سال طول کشید. در این امتحان، همان اصحاب بدر و حنین حضور داشتند؛ اما بسیاری از آن‌‌ها مردود شدند. حال پرسش این است که آیا قانونی که پیغمبر آورده بود نقص داشت که شرایط این‌چنین دگرگون شد؟ آیا قانون خدا و مدیریت پیغمبر نقص داشت؟ ما معتقدیم نه قانونی بهتر از قانون اسلام است و نه مدیری بهتر از پیغمبر اسلام.  پس چه اتفاقی افتاد که نزدیک بود مسلمانان به دوران جاهلیت اولی برگردند؟ اگر حرکت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها نمی‌بود، آن‌ها به دوران جاهلیت‌ بازمی‌گشتند.

وقتی یاران امام علی‌علیه‌السلام، قاتلان امام حسین‌علیه‌السلام می‌شوند

به‌هر‌حال،‌این جریان ادامه یافت تا این‌که‌ بعدها با امام علی‌علیه‌السلام بیعت کردند و امتحانی دیگر آغاز شد. جنگ‌های جمل و صفین بخش‌هایی از این امتحان‌ بود؛ حتی افرادی نیز که تابع امیرالمؤمنین بودند و بعد از مدت‌های طولانی در جنگ صفین باقی مانده بودند، دچار امتحان جدیدی شدند. در این امتحان نهروانی‌ها و خوارج از مسیر حق جدا شدند و در نهایت همین افراد امام علی‌علیه‌السلام را به شهادت رساندند؛ مگر ابن‌ملجم جزء آنها نبود؟ بعضی از آن‌ها نیز باقی ماندند تا سیدالشهدا را به شهادت برسانند.

 عمرسعد در شب عاشورا، از شب تا صبح خواب نمی‌رفت و با خود فکر می‌کرد که چه کند! آیا  جنگ با امام حسین‌علیه‌السلام را قبول کند یا نکند. اینکه کسی که چندین سال در دارالاسلام زندگی کرده و پای منبر امیرالمؤمنین علیه‌السلام بزرگ شده، این‌گونه متحیر بماند که چه کند، نشان‌دهندة سختی امتحان است.

سختی شناخت تکلیف در امتحان‌ها

از این‌جا باید حدس بزنیم که از این به بعد نیز هر روز امتحان‌ها سخت‌تر خواهد بود. سختی‌ آن بدان معنا نیست که تعداد کشته‌های بیشتری بدهیم یا پول بیشتری خرج کنیم؛ بلکه تشخیص تکلیف مشکل‌تر است. بنابراین، باید  بصیرت، فهم،  شعور و تجربة خود را زیاد کنیم. امتیاز کسانی که در دوره‌های بعد پذیرفته می‌شوند این است که  درکشان بالاتر می‌رود.‌ البته مرحله بعد از درک هم ایمان است و به آنچه درک می‌کنند عمل می‌کنند. اما اولین قدم برای ترقی، بالاتر رفتن فهم است. بر این اساس، باید منتظر باشیم که هر روز با دشواری‌های جدید و بیشتری مواجه شویم؛‌ نباید بپنداریم تنها مشکل کشور شاه بود و حال که رفته، همه‌ چیز درست شده است.

نمونه‌ای از امتحان‌های اول انقلاب

شما به یاد دارید که در در زمان امام خمینی‌ره چه کسانی، در چه پست‌ها و با چه لباس‌هایی با امام مخالفت می‌کردند. عده‌ای نیز که به‌طور رسمی مخالفت نمی‌کردند، طعنه می‌زدند و می‌گفتند جواب این خون‌ها را چه کسی‌ می‌دهد؟! برخی مردم سخاوتمندانه فرزندان خود را به جبهه می‌فرستادند و آنها از دور می‌گفتند جواب این خون‌ها را چه کسی‌ می‌دهد؟! یعنی این تقصیر امام است! این امتحان را باا امتحان زمان شاه مقایسه کنید. در زمان شاه نیز می‌گفتند در عالم یک پادشاه شیعه داریم و نباید به او جسارت کنیم! سخنانی که این‌روزها نیز مشابه آن را می‌شنویم. بنابراین، توقع این‌که اوضاع خیلی آرام‌تر شود و ما با خاطری آسوده راهمان را ادامه ‌دهیم، خیالی باطل است. این عالم آفریده شده است تا عده‌ای روز‌به‌روز ترقی کنند و ترقی آن‌ها نیز در گرو امتحان سخت‌تر است؛ باید در امتحان‌هایی سخت‌تر پذیرفته شوند تا به مراحل بالاتر برسند.

اهمیت این مسئله ایجاب می‌کند که انسان دربارة این مسائل فکر کند. در این‌صورت، از یک‌نظر انسان آرام‌تر، و توقعات بیجای او نیز کمتر می‌شود؛ از طرف دیگر نیز می‌کوشد از خود مراقبت کند تا گرفتار این دام‌ها و اشتباهات نشود. لازمة این پیچیدگی‌هایی که در تشخیص تکلیف پیدا می‌شود آن است که بین افرادی با امتیازات و سوابق زیاد در علم وتقوا اختلاف‌نظر پیدا می‌شود. وقتی همه یک مطلب را بگویند، انسان زود خاطر جمع می‌شود که راه درست است؛ اما وقتی مسائل پیچیده شود، هر کس چیزی می‌گوید، یکی عیبی را می‌بیند و دیگری مزیتی را؛ افزون بر این، روش‌ها و انتخاب‌ها نیز فرق می‌کنند. در نیتجه دیگران در تشخیص دچار تحیر و سرگردانی می‌شوند و نمی‌دانند سخن چه کسی را بپذیرند؛ چه‌بسا خدای ناکرده کار به جایی برسد که عده‌ای همدیگر را لعن کنند ـ مسئله‌ای که در گذشته اتفاق افتاده است ـ به‌هر‌حال، لازمة امتحا‌ن‌های سخت‌تر و تشخیص مشکل‌تر، وجود اختلاف‌نظرها است.

جداکردن مسائل سیاسی از عبادات، نگرش نادرست مقدس‌نماها

در این میان، چه‌بسا به ذهن عده‌ای خطور کند که ما اصلاً این انقلاب را نخواستیم و می‌رویم فقط به نماز، عبادت، زیارت عاشورا و دعای ندبه می‌پردازیم. قبل از انقلاب نیز این نوع سخنان مطرح بود. برخی از بزرگان، به‌رغم اینکه در حد مرجعیت بودند، مورد اعتنای مردم قرار نمی‌گرفتند؛ زیرا مردم می‌گفتند این‌ها سیاسی هستند. نمونة معروف آن مرحوم آقا سیدابوالقاسم کاشانی بود. ایشان جزء بزرگترین مراجع بود و  از لحاظ علم کمتر از دیگر مراجع نبود؛ ولی چون وارد مسائل سیاسی شد، مردم به ایشان اهمیت نمی‌دادند؛ خیلی هنر می‌کردند، در کوچه به او سلام می‌کردند؛ برخی حتی به او سلام هم نمی‌کردند. امام با اقدام معجزه‌گونة خود این فضا را عوض کرد؛ یعنی چیزی که نقطة ضعف محسوب می‌شد، به بالاترین نقطة قوت تبدیل شد. البته خیلی خون دل خورد. خود ایشان نوشته‌اند که پدر پیرتان از دست این مقدس‌نماها چقدر خون دل خورده است؛ ولی مقاومت کرد تا اقدام او به ثمر رسید.

انقلاب امام، شبیه معجرة‌انبیاست

عموم مردم متدین باانصاف فهمیدند که امام درست می‌گوید و این اختصاص به مردم ایران نداشت. من با افرادی مواجه شده‌ام که می‌گفتند ما وهابی بودیم؛ بعد از این‌که ترجمة سخنرانی‌های امام به ما رسید، فهمیدیم شیعه حق است و اکنون طرفدار و مروج شیعه هستند. تاجری را در سنگاپور می‌شناختم که می‌گفت من وهابی و مخالف صد درصد شیعه بودم، اما بعد از شنیدن سخنان امام و دیدن رفتارهای ایشان شیعه شدم. اقدام امام خمینی‌ره شبیه معجزات انبیاست. باید خدا را خیلی شکر کنیم که ایشان را فرستاد تا نصف اسلام و یا حتی بیش از نصف معارف اسلام را برای مردم روشن کرد. امام به ما آموخت که همان‌طور که نماز واجب است، دخالت در مسائل سیاسی و اجتماعی نیز بر شما واجب است؛ دخالت در امور سیاسی، نه تنها نقص نیست، بزرگترین تکلیف، و مانند نماز واجب است. این هنر امام بود و در عالم تشیع هیچ‌کس را سراغ ندارم که می‌توانست چنین کاری انجام دهد. این عنایتی بود که خداوند به دلیل اخلاص امام به ایشان داشت؛ ولی این پایان کار نیست و عرصة جدیدی برای امتحان پیش آمده است.

آیت‌‌الله خامنه‌ای جانشینی شایسته برای امام

خدای متعال را شکر می‌کنیم که با رفتن ایشان، جانشینی برای او به ما مرحمت کرد که به یک معنا نسخة بدل ایشان است و همان‌طور که قدر امام برای خیلی از هم‌قطارهایش مجهول بود، قدر ایشان نیز برای هم‌قطارهایش مجهول است. نمی‌دانند که اگر عزتی دارند، از برکت وجود اوست و اگر این سایه از سرشان کم شود، به چه ذلتی می‌افتند. نتیجه این‌که، قبل از هر چیز، در مسائل اجتماعی باید گوش‌مان به فرمایش ایشان باشد؛ هم از لحاظ وظیفة شرعی که جانشین امام زمان صلوات‌الله‌علیه، حاکم شرع و ولی‌فقیه است ـ آن‌هم ولایت مطلقه‌ای که امام فرمود و ما هم قبول داریم ـ و هم تجربة تاریخی این را ما به اثبات کرده است. آیا شما سیاستمداری را در عالم پیدا می‌کنید که این هنرها را داشته باشد؟ در میان تمام کشورهای دنیا، نوع مدیریتی که ایشان بعد از انقلاب و رحلت امام در کشور اعمال می‌کند، شبیه معجزه است. بنده هر چه دربارة بزرگی این نعمت فکر می‌کنم، نمی‌توانم عظمت آن را درک کنم؛ جز این‌که با فرود آوردن سر تعظیم، خدا را شکر کنم که چنین شخصیتی را نصیب ما کرده است. ایشان با بسیاری از اشخاص قابل مقایسه نیست. بنابراین، هر چه می‌توانیم باید برای حفظ، سلامتی و محفوظ بودن ایشان از بلاها دعا کنیم. البته برخی از بلاها از جانب شیطان، و برخی دیگر نیز از جانب نفس، جن و دیگر انسان‌هاست و ما باید خودمان را حفظ کنیم. امتیاز ایشان نیز آن است که خداوند ایشان را به‌واسطة توسلاتی که دارند و به برکت خون‌های شهدا و خانواده‌های ایشان و دعاهای نیمه‌ شب، از این بدی‌ها حفظ کرده است. ان‌شاء‌الله‌ خداوند  ایشان را حفظ کند. ما باید این را بزرگ‌ترین نعمت برای خود بدانیم و با وجود ایشان هر گاه دچار اشتباهی‌ شدیم، بتوانیم مسیر درست را تشخیص دهیم.

من بارها این را بیان کرده‌ام که جناب سیدحسن نصرالله حفظه الله می‌فرمود شما فکر می‌کنید ما منتظریم آقا امر کنند تا یک کاری انجام بدهیم؛ ما همین که بدانیم ایشان دوست دارد کاری انجام گیرد، با تمام قدرت آن کار را دنبال خواهیم کرد. آن‌ها این مسئله را تجربه کرده‌اند و چون حسد و تنگ‌نظری ندارند، درست می‌بینند و درست تشخیص می‌دهند؛ اما ما تا حدودی نگاه‌مان تیره و تار است و چشم‌مان به‌درستی نمی‌بیند.

 

[1]. ملک / 2.

[2]. اسراء / 29.

[3]. بقره/ 30

[4]. همان.

[5]. ملک / 30.

[6]. منافقون/ 8.

[7]. فرازی از زیارت جامعه ائمة المؤمنین علیهم السلام.

 

 

 

/ 2 نظر / 15 بازدید
shokravi

(◡‿◡✿) خيلي کم مي خنديم، خيلي تند رانندگي مي کنيم، خيلي زود عصباني مي شويم، تا ديروقت بيدار مي مانيم، خيلي خسته از خواب برمي خيزيم، خيلي کم مطالعه مي کنيم، اغلب اوقات تلويزيون نگاه مي کنيم و خيلي بندرت دعا مي کنيم http://salamshokravi.persianblog.ir شکروی (◔◡◔)(◕‿◕)(◔◡◔)

گمشده

سلام گمونم قالبتون یه مقدار دچار مشکل شده... صفحه داره خاک می خوره!!!!